International Society of Hypnosis

???? ????? ??? ?????

پزشک و روانشناس . دکترای تخصصی شناخت درمانی از ایتالیا
دبیر، خزانه‌دار، مدرس و رئیس کمیته آموزش انجمن بین‌المللی هیپنوتیزم (ishhypnosis.org)
عضو اصلی هیئت مدیره، خزانه‌دار، مدرس و رئیس کمیته روابط بین‌الملل انجمن علمی هیپنوتیزم بالینی ایران

???? ????? ??? ?????

گالری

جدیدترین اخبار

جدیدترین کارگاه‎ها

  • کارگاه آموزشی EMDR
    کارگاه آموزشی EMDR EMDR Workshop کارگاه حساسیت زدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم در روزهای پنجشنبه 21 و جمعه 22 بهمن 1395…
    • تاریخ برگزاری 26 و 27 آذر 1394
  • کارگاه آموزشی خودهیپنوتیزم دیماه 95
    کارگاه آموزشی خودهیپنوتیزم دیماه 95 Self-Hypnosis Workshop ظرفیت کارگاه خودهیپنوتیزم روزهای چهارشنبه 29 دیماه و جمعه یکم بهمن 1395 کاملا تکمیل شد. لطفا وجهی واریز…
    • تاریخ برگزاری 29 دی و اول بهمن 95

logo-samandehi

تربیت فرزندان خلاق

تربیت فرزندان خلاق
دکتر عنایت‌الّه شهیدی
مدرس انجمن علمی هیپنوتیزم بالینی ایران
عضو انجمن روان‌شناسی ایران
758 240 88 - 021

در روان‌شناسی نوین بسیاری از رفتارهای بشری، بررسی و فرمول‌بندی شده‌اند. پیش از این مفاهیمی نظیر مهارت‌های زندگی، ارتباط مؤثر با دیگران، موفقیت، خلاقیت و غیره، دستاوردهایی بودند که شخص یا اشخاصی بر اساس توانایی‌ها و هوش ذاتی خویش به آنها دست می‌یافتند. در حالی‌که در روان‌شناسی کاربردی، اصول اولیه و قوانین حاکم بر این توانایی‌ها مورد ارزیابی دقیق قرار گرفته و راهکارهای مناسبی برای نیل به آنها تدوین گشته است. درواقع در حال حاضر برای بسیاری از این دستاوردها می‌توان مهارت‌هایی را برشمرد که با به‌کارگیری آن‌ها احتمال موفقیت فرد در زمینه‌ی مذکور چندین برابر می‌شود.

در این نوشتار مایلم در مورد شیوه‌ی تربیت فرزندان خلاق چند سطری به‌صورت پرسش‌وپاسخ به رشته‌ی تحریر درآورم و معتقدم والدین و مربیان محترم کودکان قادرند با استفاده از اصول مشروحه‌ی زیر نقش مؤثری در شکوفایی خلاقیت فرزندان خویش داشته باشند.

 

تعریف خلاقیت

هر چیزی که کودک انجام می‌دهد و یا می‌گوید می‌تواند خلاق به‌حساب آید در صورتی که واجد دو شرط زیر باشد:

o       اول آن‌که باید اساساً با کارهایی که کودک قبلاً انجام داده و تمام چیزهایی که قبلاً دیده و یا شنیده متفاوت باشد.

o       دوم آن‌که فقط نباید متفاوت باشد بلکه باید صحیح بوده، در جهت رسیدن به یک هدف مفید باشد و به طریقی برای کودک جذاب یا معنی‌دار باشد.

اغلب روان‌شناسانی که در زمینه‌ی خلاقیت مطالعه می‌کنند این دو شرط را ”تازگی“ و ”مناسبت“ می‌نامند.

معیار ”مناسبت“ رفتارهایی که تازه بوده اما به طریقی نادرست و غیرهدف‌مند باشند را از دایره‌ی خلاقیت خارج می‌کند. اگر رفتار تاز‌ه و عجیب کودک به طریقی خوشایند، ارتباط‌گرا، معنی‌دار یا هدف‌مند باشد، در این صورت می‌توان گفت خلاق است.

البته لازم است بدانیم که چه چیزهایی خلاقیت نیست. باید توجه داشته باشیم که علی‌رغم برخی باورهای غلط، ”هوش و استعداد“، ”نامتعارف بودن“، ”تقلید“ و ”وقوع پیوستن یک موفقیتِ تصادفی“ خلاقیت نیست. اگرچه می‌توان در تفسیر علت یک موفقیت تصادفی و تکرار ارادی و هدف‌مند آن خلاقیت به خرج داد.

 

پرورش خلاقیت از چه سنی باید آغاز شود؟

من معتقدم فرزندپروری باید کاملاً هدف‌مند و ساخت‌دار باشد. در علم روان‌شناسی کاربردی، همه‌ی فعالیت‌ها و رفتارهای انسان به صورت علمی مطالعه و برای هر کدام توصیه‌ها و راهکارهای مناسبی ارائه می‌شود. فرزندپروری علمی نوین باید چهار مهارت و توانایی عمده را در بچه‌ها ایجاد کند.

1.      کودک را سازگار بار بیاورد به‌گونه‌ای که بتواند در شرایط مختلف با تغییراتی در شیوه‌ی تفکر و رفتار خویش - بدون آین‌که آسیب جدی ببیند - خود را با شرایط جدید وفق دهد و بتواند از زندگی روانی و اجتماعی سالمی برخوردار باشد.

2.      توانایی حل مسأله را در کودک پرورش دهد تا بتواند در مواقع مواجهه با مسائل و مشکلات به‌صورتی منطقی و مسأله مدار بیندیشد و علاوه بر کشف راه حل مناسبی برای گذر از موقعیت نامتعارف، به درستی آن را به اجرا درآورد.

3.      کودک را مسؤولیت پذیر بار بیاورد به‌گونه‌ای که وقتی فعالیتی به وی محول شد آن را با تعهد کامل به انجام برساند و در این میان چنان‌چه مرتکب خطایی شد بدون آن‌که آن را گردن دیگران بیندازد، مسؤولیت کار خویش را به عهده بگیرد و در صدد جبران آن باشد.

4.      کودک را خلاق و مؤثر بار بیاورد به‌گونه‌ای که بتواند در شرایط جدید و پیش‌بینی نشده تصمیم مناسبی اتخاذ کند و با خلق روش‌های ابداعی و نوین، خود و جامعه‌اش را ترقی دهد.

تردیدی نیست که یکی از مهم‌ترین وظایف والدین، پرورش توانایی خلاقیت فرزندان است. درواقع خلاقیت مهم‌ترین عامل پیشرفت است و بروز خلاقیت با پرورش مهارت‌ها و انگیزه‌های لازم از دوران کودکی، میسر می‌شود. سن خاصی برای شروع پرورش خلاقیت در نظر گرفته نمی‌شود. از زمان نوزادی و از اولین بازی‌هایی که با کودک می‌کنیم می‌توانیم در جهت پرورش و شکوفایی خلاقیت اقدام کنیم. باید از رنگ‌های متنوع در اتاق نوزاد استفاده کنیم، بازی‌هایی که با کودک انجام می‌دهیم تکراری و یکنواخت نباشند و وقتی می‌خواهیم یک اسباب‌بازی یا لباسی را به او بدهیم به جای تحمیل بی چون‌وچرای نظر خود، چند گزینه برایش فراهم کنیم تا از میان آن‌ها انتخاب کند.

آیا افراد خلاق تیزهوشند؟

اغلب مردم کلمه‌ی خلاق را به اشتباه مترادف کلمه‌ی بااستعداد یا تیزهوش می‌دانند. به‌نظر آن‌ها کودک خلاق کودکی است که در دارای استعداد غیرمعمول و یا از هوش بالایی برخوردار باشد. کودکی که در سنین پایین یک آلت موسیقی را با مهارت زیاد می‌نوازد در حقیقت پراستعداد است ولی نوجوانی که یک قطعه‌ی موسیقی را به‌وجود می‌آورد و برای اولین بار آن را می‌سازد، خلاق است. بچه‌ای که از روی یک مدل، به زیبایی و با تمام جزئیات نقاشی می‌کند با استعداد است ولی کودکی که یک اثر خیالی ولی تأثیرگذار و هدف‌مند را که پیش از آن وجود نداشته به تصویر می‌کشد، خلاق است. هر فرد و در هر زمانی می‌تواند خلاق باشد. خلاقیت مختص افراد استثنایی و تیزهوش نیست، هرچند ممکن است این افراد دارای نیروی بالقوه‌ی بیشتری برای شکوفایی خلاقیت‌ها خویش باشند. ”استعدادها، ویژگی‌های شخصیتی و مهارت‌ها نشان می‌دهند کودک چه کاری می‌تواند انجام دهد ولی انگیزه نشان می‌دهد که او چه کاری انجام خواهد داد“.

در سال‌های دهه‌ی 1920 هزاران دانش‌آموز در کالیفرنیا مورد آزمایش قرار گرفتند و چند صد نفر از آنها به‌عنوان پراستعداد و تیزهوش شناخته شدند. سپس پیشرفت این افراد در سراسر زندگی نوجوانی، جوانی و بزرگسالی به وسیله‌ی آزمایش‌ها و پرسش‌نامه‌هایی پی‌گیری شد. با کمال تعجب مشاهده شد که در سال‌های 1970 یعنی حدود 50 سال بعد، حتی یکی از آن کودکان تیزهوش، به خاطر خلاقیت در هیچ زمینه‌ای معروف و سرشناس نشد.

آیا خلاقیت سرشتی است یا اکتسابی؟

بی‌شک تأثیر ژن‌ها را در میزان توانایی ذاتی افراد برای بروز خلاقیت نمی‌توان نادیده گرفت. بشر در همه‌ی زمینه‌ها موجودی زیستی-روانی-اجتماعی است. بنابراین برای مطالعه‌ی هر خصیصه‌ای باید هر سه عامل فوق را در نظر داشت. کلمه‌ی زیستی در عبارت فوق به ساختار ژنتیک و منابع بیولوژیک انسان اشاره دارد که فرد با آن متولد می‌شود. این بخش است که سقف توانایی‌های فرد را در زمینه‌های مختلف تعیین می‌کند. از آن‌جایی که توانایی‌های زیست‌شناختی و بالقوه‌ی کودکان معمولاً به اندازه‌ای است که محدودیتی برای بروز و به فعل درآمدن توانمندی‌هایشان ایجاد نمی‌کند، لذا دو عامل دیگر یعنی عوامل روانی و اجتماعی اهمیت بیشتری می‌یابند. چنان‌چه کودک از رشد روانی مناسبی برخوردار گردد، مهارت‌های لازم به وی آموخته شود و در محیطی مناسب پرورش یابد، بستر لازم برای رشد و شکوفایی پتانسیل‌هایی‌ مانند خلاقیت فراهم می‌گردد و چنین کودکی در صورت وجود انگیزه‌ی کافی قادر به خلق صحنه‌ها و رویدادهای مهم و تعیین‌کننده‌ای خواهد بود.

استفاده از بازی‌های فکری چه میزان در پرورش خلاقیت نقش دارد؟

با توجه به توضیحاتی که در مورد مفهوم خلاقیت عرض کردم، مشخص می‌شود بازی‌هایی که کودک را در موقعیتی جدید قرار می‌دهند و ذهن وی را برای حل مسأله‌ای که قبلاً با آن مواجه نشده تحریک می‌کنند، می‌توانند موجب پرورش خلاقیت و نوآوری هدف‌مند در وی شوند. با این تعبیر به‌جای آن‌که پس از تعریف کردن یک قصه از کودک بخواهیم آن را دوباره برای‌مان بیان کند (کاری که بسیاری از والدین انجام می‌دهند و البته به نوبه‌ی خود می‌تواند در تقویت و رشد حافظه بسیار مؤثر باشد)، باید قسمت‌هایی از داستان را مبهم و خالی بگذاریم و از کودک بخواهیم ادامه‌ی آن را حدس بزند. در این شرایط باید هشیار باشیم که هیچ پاسخی نادرست محسوب نمی‌شود و مرتب کودک را تشویق کنیم تا پاسخ‌های متنوع‌تر و خلاقانه‌تری را بیان کند و با هر خلاقیتی که در کودک می‌بینیم وی را تشویق کنیم. یادآوری می‌کنم که تنها نوآوری‌های هدف‌مند و معنی‌دار که متناسب با شرایط باشند، خلاقیت محسوب می‌شوند. به همین ترتیب در انتخاب اسباب‌بازی‌های کودک باید دقت کنیم و وسایلی را انتخاب کنیم که کنجکاوی را تحریک می‌کنند و وی را برای حل مسأله به فکر وامی‌دارند. به یاد داشته باشید با صرف کمی خلاقیت می‌توان هر بازی و کاری را برای کودک به فعالیتی مهیج و خلاق تبدیل نمود!

آیا تشویق کودکان به هنرهایی مانند نقاشی یا آموزش موسیقی می‌تواند موجب کمک به پرورش خلاقیت در آنان شود؟

عقیده‌ی علمی بر این است که کارهای هنری نظیر نقاشی، مجسمه‌سازی و موسیقی با کارکرد نیمکره‌ی راست مغز در ارتباطند و فعالیت‌های منطقی نظیر حل جدول، ریاضیات و حل مسأله تحت کنترل نیمکره‌ی چپ مغز می‌باشند. از طرفی گفته می‌شود خلاقیت و نوآوری، عمدتاً عملکردی از نیمکره‌ی راست مغز است. با این توضیح به‌نظر می‌رسد کارهای هنری می‌توانند در پرورش خلاقیت مؤثر باشند. با این حال باید به نکته‌ی مهمی در این مورد توجه نمود و آن این‌که شیوه‌ی پرداختن به یک فعالیت هنری از خود آن فعالیت مهم‌تر است. به عنوان مثال چنان‌چه رویکرد پرداختن به یک فعالیت هنری مانند نقاشی، آموزش مهارت‌ها و فنون آن باشد به‌گونه‌ای که با استفاده از مدل‌های مختلف به کودک آموخته شود چگونه هر شکل را بکشد - اگرچه کودک را تبدیل به تصویرگری زبردست می‌کند - ولی به هیچ وجه موجب پرورش خلاقیت در وی نمی‌شود. برای این منظور بهتر است از کودک بخواهیم آن‌چه را تجسم می‌کند به تصویر بکشد و هر طور که مایل است آن را رنگ کند. در این راستا ممکن است کودک از رنگ‌ها و اشکال غیرمتعارف نیز استفاده کند ولی لازم است بدانیم به جای آن‌که با بیان رنگ و شکل واقعی اشیا در جهان خارج، سعی در تصحیح نقاشی کودک داشته باشیم، باید علت انتخاب آن‌ها را از وی بپرسیم و فرصت دهیم دیدگاه‌های خود را بیان نماید. چنان‌چه در اشکال و رنگ‌های انتخابی، هدفی متناسب با موضوع و شرایط یافتیم می‌توان آن را به‌عنوان نوعی خلاقیت و نوآوری دانست. رد پای خلاقیت‌های هنری را می‌توان در حوزه‌های مختلف مانند انتخاب موضوع، نوع نگاه به آن و یا شیوه‌ی اجرا، جستجو کرد.

چه توصیه‌هایی برای پرورش خلاقیت در کودکان دارید؟

همان‌طور که قبلاً بیان شد استعدادها، ویژگی‌های شخصیتی و مهارت‌ها نشان می‌دهند کودک چه کاری می‌تواند انجام دهد ولی این میزان انگیزه و پشتکار وی است که نشان می‌دهد او چه کاری انجام خواهد داد. دستاوردهای مهم خلاقیت را تنها باید از کسانی انتظار داشت که انگیزه‌ی کافی، توانایی لازم و مهارت‌های مربوطه را هم‌زمان داشته باشند. برای کسی که دارای سطح بالایی از توانایی‌ها و مهارت‌های نوآوری است، ایجاد انگیزه‌ی مناسب موجب شکوفایی خلاقیت خواهد شد و از سوی دیگر شخصی که دارای توانایی‌ها و انگیزش کافی است، با کسب مهارت‌های لازم به دستاوردهای خلاق نایل خواهد شد.

در اینجا ابتدا اقدامات نسنجیده‌ای را که موجب از بین رفتن خلاقیت می‌شوند و باید از آنها اجتناب نمود، بیان می‌کنم سپس توصیه‌ها و پیشنهادهایی برای والدین و مربیان به منظور پرورش و شکوفایی خلاقیت خواهم داشت.

 

اقدامات از بین برنده‌ی خلاقیت:

1.      ارزیابی موشکافانه‌ی کارهای کودک وی را مجبور به رعایت چارچوبی می‌کند که با روح خلاقیت در تناقض است. چنین کودکی می‌آموزد همواره به دنبال تأیید و پذیرش دیگران باشد.

2.      پاداش‌های بی‌موقع و عجولانه انگیزه‌ی لازم برای خلاقیت را از کودک می‌گیرد و وی را به ماشینی برای برآوردن خواسته‌های پاداش‌دهندگان تبدیل می‌کند. استفاده‌ی نابجا از پاداش، کودک را تبدیل به یک باج‌گیر می‌کند.

3.      حس وجود نوعی رقابت با دیگران اگرچه انگیزه‌ی برنده شدن را در انسان افزایش می‌دهد ولی از میزان خلاقیت وی می‌کاهد.

4.      اعمال فشار برای یادگیری به شیوه‌ای خاص و محدود نمودن انتخاب‌ها نیز ذهن خلاق کودک را منجمد می‌سازد.

 

پیشنهادهایی برای والدین:

1.      به فرزندتان تا حد امکان آزادی عمل و انتخاب بدهید و آن‌ها را وادار به انجام امور به سبک دلخواه خودتان نکنید.

2.      به کودکان احترام بگذارید و به توانایی‌های‌شان ایمان داشته باشید.

3.      در روابط عاطفی با فرزندان خویش اعتدال را رعایت کنید. بچه‌ها نباید بیش از اندازه به والدین وابسته باشند، اما باید بدانند که مورد علاقه و قبول آن‌ها قرار دارند.

4.      به جای وضع قوانین سخت و خشک در منزل، ارزش‌هایی را تبیین و کسب آنها را تشویق نمایید.

5.      به جای تأکید و پافشاری به کسب نمرات بالا در امتحانات، تلاش‌های هدف‌مند فرزندتان را تشویق نمایید.

6.       الگوی مناسبی برای رفتار خلاقانه‌ی کودک خود باشید.

7.      از فعالیت‌ها و دستاوردهای خلاقانه‌ی فرزند خود قدردانی کنید حتی اگر بهترین نتیجه‌ی ممکن حاصل نشده باشد.

8.      تصویر ذهنی مثبتی از آینده‌ی فرزند خود داشته باشید و وی را نیز در داشتن چنین تصویری از خویش ترغیب کنید.

9.      شوخ‌طبع باشید. به خود و اعضای خانواده فرصت دهید به شرایط، حوادث و حتی به خودشان بخندند. در خانه محیطی شاد و سرشار از تفریح ایجاد کنید.

 

پیشنهادهایی برای مربیان:

1.      کودکان باید در یادگیری فعال باشند. آموزش نباید شامل اجبار کودک به حفظ کردن و بازگویی یک سری مطالب کلیشه‌ای باشد، بلکه باید کودک را در فرایند یادگیری به صورت تعاملی درگیر نمود.

2.      چنان‌چه کودکان نسبت به کلاس درس خود احساس مالکیت، غرور و آزادی عمل داشته باشند، خلاقیت‌شان بالا خواهد رفت.

3.      به کوشش‌های کودک برای یادگیری و خلق روش‌های نوین اجر نهید و از آن‌ها قدردانی کنید. چنان‌چه کودکی با استفاده از یک راه ابتکاری و قابل‌قبول اقدام به حل مسأله‌ای نمود، حتی اگر در نهایت پاسخ کاملاً درستی به‌دست نیاورد باید برای تلاش وی ارزش قائل شد.

4.      کودکان را هم راهنمایی کنید و هم به آن‌ها اختیار دهید. هرگز بچه‌ها را ملزم به رعایت بی چون‌وچرای یک چارچوب خشک و خسته‌کننده نکنید.

در پایان امیدوارم خانواده‌های محترم با آرامش و صبر، فرزندانی موفق و خلاق تربیت کنند تا ضمن تضمین آتیه‌ای روشن برای خود آن‌ها، در آینده جامعه‌ای پویاتر و موفق‌تر داشته باشیم

خوانده شده 9073 مرتبه

نظرات

مطمئن شوید که موارد ستاره دار را پر کرده باشید